شورشها در زمان خلافت علی بن ابیطالب
شورشهای زمان خلافت علی، مربوط به نخستین دوره از جنگهای داخلی اسلام است که با نام فتنه اول نیز شناخته میشود. مهمترین این شورشها، شورش شام به رهبری معاویه بود که در نهایت به تأسیس دولت بنی امیه انجامید. رقابت بنی هاشم و بنی امیه بر سر خلافت، و نیز رقابت ایران و عراق از یک سو و مصر و شامات از سوی دیگر برای برتری در امپراتوری اسلامی از عوامل مؤثر در این جنگها بودند.
![](http://up.wiki.x.io/wikipedia/commons/thumb/a/af/The_Battle_of_Nehrevan_%28658_A.D.%29%2C_between_Ali_and_the_Havaric_%28Kharijites%29._Ali%2C_mounted_on_Duldul%2C_is_wielding_his_double-bladed_sword%2C_Zulfikar._From_a_manuscript_of_Maktel-i_Ali_Resul%2C_Ottoman_Turkey%2C_late_16th_or_early_17th_century.jpg/220px-thumbnail.jpg)
علاوه بر جنگ داخلی، برخی از شورشهای محلی توسط مردم سرزمینهای فتحشده نظیر ایرانیان نیز در این دوره سرکوب شد.
پسزمینه
ویرایشتا پیش از پیدایش جنبش خوارج، قریش تنها مدعی جدی برای کرسی خلافت و حکمرانی بر امپراتوری اسلام بودند. در سالهای خلافت عثمان بن عفان، رقابت شدیدی میان دو شاخه از قریش، بنی هاشم و بنی امیه بر سر این موضوع درگرفت. بنی هاشم خلیفه را متهم میکردند که مناصب مهم حکومتی را به خویشاوندان خود از بنی امیه میسپارد.
این تنشها در آخرین سال خلافت عثمان به اوج خود رسید. در این سال، اعتراض اهل مصر، کوفه و بصره که برای شکایت به مدینه آمده بودند اوضاع پایتخت امپراتوری اسلامی را متشنج ساخت. اگرچه علی نقش میانجی میان خلیفه و معترضان را ایفا میکرد و پسران خود را نیز به حفاظت از جان عثمان گماشته بود، اما در مجموع حداقل از نظر معنوی از سرکردگان مخالف عثمان شناخته میشد.[۱] آشوبها در نهایت به قتل خلیفه بهدست معترضان در سال ۶۴۴ میلادی انجامید.
بدون شک، اولین موضوعی که خلیفه بعدی باید بدان میپرداخت موضوع مجازات قاتلان عثمان بود. مهمترین رقیب علی در این امر، طلحه بن عبیدالله، که نامزد مطلوب مصریان و اکثریت قریش بود، نظر بر قصاص قاتلان داشت، اما اکثریت انصار (اهالی اصلی مدینه) و اهل عراق (به رهبری مالک اشتر) که طرفدار علی بودند در نهایت نظر خود را به کرسی نشاندند.[۲] دانشنامه ایرانیکا مینویسد علی معتقد بود که عثمان به این دلیل کشته شد که مردم از وی تحت ستم بودند، بنابراین آنها مشمول مجازات نمیشوند.[۳]
اندکی پس از آغاز خلافت علی، خونخواهی عثمان بهانه اولین شورش بر ضد او به رهبری طلحه و زبیر ابن عوام گردید. زبیر در جریان اعتراضات از عثمان حمایت کرده بود. فرماندار شام، معاویه نیز که خود از شاخه بنی امیه بود، حاضر به پذیرش خلافت علی تا قبل از مجازات قاتلان عثمان نگردید.
علی که برای شکستن شورش طلحه و زبیر به عراق لشکر کشیده بود، با درهمشکستهشدن این شورش در جنگ جمل، شهر کوفه را پایتخت خود قرار داد و موقعیت خود را در عراق تثبیت نمود. پس از این پیروزی، شورش معاویه اصلیترین تهدید برای خلافت علی بهشمار میآمد. علی معاویه را به بیعت با خود فراخواند و تهدید کرد که اگر از این کار سر باز زند با او پیکار خواهد کرد.[۴]
معاویه بیعت خود را مشروط به حفظ حکومت شام و نیز در دست گرفتن حکومت مصر کرد و چون علی به این کار گردن ننهاد، معاویه که از حمایت سپاه شام اطمینان داشت به علی اعلام جنگ نمود.[۵] در مقابل علی نیز سپاهی از اهل عراق فراهم کرد و خود را آماده جنگ ساخت. بدین ترتیب، کشمکش علی و معاویه، به رقابت و جنگ فرسایشی بین عراق و شام بر سر تسلط بر امپراتوری اسلامی تبدیل شد.
جنگ جمل
ویرایشخوارج
ویرایششورش خریت بن راشد
ویرایشپس از جنگ صفین خریت به همراه ۳۰ یا ۳۰۰ تن (عدد مورد اختلاف است) به نزد علی رفته و اعلام کرد که قصد جدا شدن از وی را دارد. علی به خریت بیعتش را متذکر شد و او را از این کار بازداشت. اما خریت به همراه ۳۰۰ نفر به دین مسیحیت گروید و همان شب از علی جدا گردید و علیه علی شورش نمود. علی در پاسخ، زیاد بن خَصَفه را برای تعقیب و سرکوبش فرستاد. خریت و یارانش در ادامه مسیرشان به روستای نِفَّر در اطراف کوفه رفته و والی آنجا به نام زادان فرخ را کشتند.[۶]
زیاد بین واسط و بصره در جایی به نام مذّار با خریت وارد جنگ گردید و موفق شد وی را شکست دهد. دویست تن که به تازگی از کوفه به سپاه خریت ملحق شده بودند و به همراه خریت به اهواز گریختند.[۷]
خطر خریت برای علی به مرور جدی تر گردید. گروهی از بنی ناجیه شورش کردند و علی برای سرکوب خریت این بار مَعْقِل بن قیس ریاحی را فرستاد که توانست خریت را شکست دهد. اما خریت به نزد قبیله عبدالقیس گریخت و در آنجا پناه گرفت و آنها را علیه علی شوراند. معقل موفق شد با امان دادن به سپاه خریت، گروه زیادی از آنان را به نزد خود بکشاند. خریت سرانجام توسط نعمان بن صهبان جرمی در همان جنگ کشته شد.[۸]
وقایع بعد از کشته شدن خریت
ویرایشبعد از کشته شدن خریت، معقل بن قیس، افراد سپاه خریت را به اسیری گرفت. کسانی که مسلمان بودند، با قید ضمانت آزاد شدند. به مسیحیان سپاه خریت، اسلام عرضه شد تا مسلمان شوند. همهٔ آنها بجز یک نفر پذیرفتند و آزاد شدند. اویی که نپذیرفت گردن زده شد. مسیحیان بنی ناجیه (قبیله خریت که از ابتدا در شورش با وی بودند) که ۵۰۰ تن بودند، حاضر نشدند مسلمان شوند، پس آزاد نشدند. مصقله بن هبیره، والی اردشیرخوره فارس، آنها را دید و مسیحیان به وی التماس کردند که آنها را بخرد و آزاد کند. مصقله که احساس ترحم نسبت به اسیران کرده بود به معقل پیغام فرستاد که حاضر است اسیران را از او بخرد. معقل، بر طبق طبری، به ۲۰۰ هزار و بنا به روایت مسعودی به ۳۰۰ هزار درهم آنان را به مصقله فروخت و به مصقله گفت که پول را به نزد خلیفه (علی) بفرستد. مصقله تنها بخشی از پول را فرستاد و بدون اینکه از اسیران بخواهد که در تأمین بقیهٔ پول برای آزاد شدن با وی همکاری بکنند، آنان را آزاد کرد. علی از وی بقیه پول را مطالبه کرد و مصقله با توجه به سرسختی علی و از طرف دیگر رویکرد بخششگر معاویه در این امور، به سمت معاویه پناهنده شد و بعدها عهدهدار مسئولیتهای مختلفی از سوی وی شد.[۹]
شورش ایرانیان
ویرایشدر دوران خلافت علی جنگهای داخلی بین مسلمانان و شورش ایرانیان به راه افتاد. شورش ایرانیان در آخرین سال خلافت علی اتفاق افتاد که توسط سپاهیان ارسالی خلیفه سرکوب شد.[۱۰]
عبدالحسین زرینکوب در این باره میگوید:
در سالهای آخر خلافت عثمان نیز که دستگاه خلافت دستخوش ضعف و تزلزل بود این گونه زد و خوردهای محلی همچنان وجود داشت. چنانکه در دوره خلافت پرآشوب علی نیز چون بصره و کوفه در دست وی بود ازین دو لشکرگاه کار فتوح همچنان دنبال میشد. چنانکه بعد از کشته شدن عثمان باز اهل استخر سر به شورش برآوردند و عبدالله بن عباس به فرمان علی عصیان آنها را در خون فرونشاند. ماهوی سوری مرزبان مرو به کوفه آمد و علی به دهقانان و اسواران و دهسالاران نامه نوشت و دستور داد تا جزیه خویش را به او پرداخت کنند. اما چندی بعد اوضاع خراسان آشفته. اهل نیشابور پیمان شکستند و از پرداخت جزیه و خراج امتناع کردند. علی لشکری به خراسان فرستاد و نیشابور را گرفت و مرو را نیز به صلح بازگشود با اینهمه، در پایان دوران خلافت وی خراسان همچنان آشفته بود و آشوبها و جنگهای عراق و شام آن ولایت را نیز آشفته میداشت. اهل هر ناحیه عامل خویش را برکنار نمودند و علی ناچار شد برای رفع این آشوب زیاد بن ابیه را به ولایت فارس و کرمان منصوب کند. زیاد به هوشیاری، آن دو ولایت را امن کرد و به آشوب و شورش پایان داد.[۱۱]
زرینکوب در کتاب تاریخ ایران کمبریج مینویسد:
بعد از کشته شدن عثمان بن عفان در شورش سال ۳۵ هجری قمری (۵۶۲–۵۶۳ میلادی)، مردم اصطخر تصمیم به شورش گرفتند که عبدالله بن عباس به دستور پسر عمویش، علی بن ابی طالب، خلیفه چهارم، شورش اصطخر را در خون فرونشاند. مدتی نه چندان بعد، علی زیاد بن ابیه را برای سرکوب شورش فارس و کرمان در سال ۳۹ هجری (۶۵۹ میلادی) فرستاد. مردم نیشابور هم در خلافت علی معاهده خود را شکسته و از دادن جزیه و خراج سر باز زدند. خلیفه سپاهی فرستاد تا آنها را به فرمانبرداری بازگرداند.[۱۲]
محمد بن جریر طبری در تاریخ طبری در مورد گسیل داشتن زیاد بن ابیه آورده است:
وقتی زیاد به فارس آمد ،کس پیش سران ولایات فرستاد و کسانی را که به یاری وی آمدند وعده داد،جمعی را نیز بیم داد، بعضی را به جان بعضی دیگر انداخت،بعضی ها خطر گاه دیگران را گفتند،گروهی گریختند،گروه دیگر به جا ماندند.بعضیشان بعضی دیگر را بکشتند و فارس بر او راست شد.اما با گروهی جنگی نکرد.در کرمان نیز چنین کرد.آنگاه به فارس بازگشت و در ولایتهای آنجا بگشت و به کسان وعده های خوب داد تا مردم آرام شدند.سپس سوی اصطخر رفت و میان بیضا و اصطخر قلعه ای استوار کرد که قلعه زیاد نام گرفت.مردم فارس می گفتند:«رفتار این عرب همچون رفتار خسرو انوشیروان است که نرمش و مدارا می کرد و می دانست چه کند»[۱۳]
مایکل مورونی در دانشنامه ایرانیکا آوردهاست:
در حالی که در سالهای ۴۱–۳۵ هجری/۶۱–۶۵۶ میلادی، مسلمانان مشغول جنگهای داخلی بودند، اکثر مناطق ایران از کنترل امپراتوری عرب خارج شد. حتی بازماندگان سلسله ساسانی تلاشهایی برای بازیابی حکومتشان در شهرهای طخارستان و نیشابور انجام دادند. مسلمانان با تکیه بر خراج و مالیات موفق شدند دوباره کنترل مناطق آشوب زده را در دست گرفته و شورشها علیه والیان و افراد تحت حمایت آنان را بخوابانند. هپتالیان شهرهای بادغیس، هرات و پوشنگ همانند اهالی نیشابور از دادن مالیات به حاکمان عرب سر باز زدند. مردم شهر زرنگ هم مقر حکومتی حاکم خود را سرنگون کردند. از طرفی دیگر بدویان عرب نیز به شهرهای سیستان حمله برده و آنجا را تصرف کردند. در سال ۳۶ هجری/۷–۶۵۶ میلادی، فرمانهای علی به اشخاص برجسته محلی مبنی بردادن خراج به ماهویه مرزبان مرو باعث بروز شورشهایی در شرق خراسان علیه حکومت علی گردید و تا مرگ علی ادامه داشت.[۱۴]
بعد از جنگ صفین، هنگامی که علی مشغول شورشهای خوارج در عراق و فارس بود، مردمان مناطق جبال، فارس و کرمان در سال ۳۹ هجری/۶۵۹ میلادی از دادن مالیات سرباز زده و شروع به شورش کردند که روز به روز شدت مییافت و مردم این مناطق مأموران جمعآوری مالیات را از شهرهای خود بیرون راندند. زیاد بن ابیه برای سرکوب شورشها فرستاده شد و توانست شورش مردم اصطخر را سرکوب کرده و فارس و کرمان را آرام کند. علی همچنین نیرویی کمکی به نیشابور فرستاد تا شورش آنجا را نیز آرام کند.[۱۴]
به نوشته کرون، پیروز سوم فرزند یزدگرد سوم موفق شد به عنوان شاه ایران در محلی که منابع چینی آن را جی لینگ نامیدهاند مستقر شود که جی لینگ احتمالاً زرنج یا زرنگ در سیستان بودهاست. به تلاش پیروز در منابع اسلامی در هنگامی که از شورش زرنج، بلخ، بوشنج، و خراسان در هنگام جنگهای داخلی مسلمانان در زمان خلافت علی نوشتهاند، اشاره شدهاست. در این منابع، ذکری از نام پیروز سوم نشدهاست، اما نوشتهاند که هنگامی که خٌلید بن کعث، فرماندار جدید منصوب شده توسط علی برای خراسان، به نیشابور رسید. شنید که فرمانداران خراسانی شاه ساسانی (عمال الکسری) از کابل به خراسان آمدهاند و خراسان شورش نمودهاست.[۱۵] کرون، مینویسد که در سال ۳۰ هجری/ ۶۵۰ یا ۳۱ هجری قمری/ ۶۵۱ میلادی (دوران خلافت عثمان) عبدلله ابن عامر، فرماندار بصره پس از فتح شهر جور عازم استخر شد تا این شهر را دوباره فتح کند. او قصد کرد تا به عنوان تنبیه، جان تمام ساکنان شهر را بستانند. او به قولی چهل هزار نفر و بقولی دیگر یکصد هزار نفر و به عبارتی بسیاری را کشت. او بیشتر اشراف و اسواران نجیبزاده را نیز نابود نمود. تمام اینها مانع نشد که مردم استخر دوباره در زمان خلافت علی قیام نکنند.[۱۶]
تورج دریایی آوردهاست که پس از به خلافت رسیدن علی، او عبدالله بن عباس را به حکومت عراق فرستاد. مردم استخر بار دیگر شورش کردند و نیروهای ابنعباس بعد از خونریزی زیاد شورش را فرونشاند.[۱۷]
جستارهای وابسته
ویرایشپانویس
ویرایش- ↑ Robert Gleave, ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB, Encyclopedia of Islam Three
- ↑ Madelung, “Ṭalḥa”, 10: 161–2.
- ↑ Poonawala، ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB.
- ↑ Naṣr b. Muzāhim al-Minqarī, Waqʿat Ṣiffīn, 29
- ↑ Poonawala، ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB.
- ↑ احمدیان، «خِرّیت بن راشد ناجی»، دانشنامه جهان اسلام.
- ↑ احمدیان، «خِرّیت بن راشد ناجی»، دانشنامه جهان اسلام.
- ↑ احمدیان، «خِرّیت بن راشد ناجی»، دانشنامه جهان اسلام.
- ↑ Pellat, “al-K̲h̲irrīt”, 5: 19.
- ↑ Vaglieri, Laura Veccia (1986). "ALI B. ABl TALIB". Encyclopaedia of Islam (به انگلیسی). Vol. ۱ (second ed.). Leiden: E. J. Brill.
- ↑ زرین کوب، تاریخ ایران بعد از اسلام، ۳۵۰و۳۵۱.
- ↑ ZARRINKUB، «THE ARAB CONQUEST OF IRAN AND ITS AFTERMATH»، THE CAMBRIDGE HISTORY OF IRAN، ۲۶.
- ↑ تاریخ طبری،انتشارات بنیاد فرهنگ ایران، جلد۶،صفحه۳۲۵و۳۲۶
- ↑ ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ Morony, “ARAB ii”, 2: 203–210.
- ↑ Crone، The Nativist Prophets of Early Islamic Iran، 4-6.
- ↑ Crone، The Nativist Prophets of Early Islamic Iran، 4-6.
- ↑ دریایی، سقوط ساسانیان، 72.
منابع
ویرایش- زرین کوب، عبدالحسین (۱۳۸۳). تاریخ ایران بعد از اسلام. انتشارات امیرکبیر. شابک ۹۶۴-۰۰-۰۰۶۴-۷.
- احمدیان، مینا. «خِرّیت بن راشد ناجی». دانشنامهٔ جهان اسلام. دریافتشده در ۱۳ سپتامبر ۲۰۱۲.
- دریایی، تورج (۱۳۸۳). سقوط ساسانیان:فاتحان خارجی، مقاومت داخلی و تصویر پایان جهان. ترجمهٔ منصوره اتحادیه (نظام مافی)، فرناز امیرخانی حسینک لو، روزبه زرینکوب. تهران: نشر تاریخ ایران. شابک ۹۶۴-۶۰۸۲-۱۷-۳.
- Crone, Patricia (2012). The Nativist Prophets of Early Islamic Iran (به انگلیسی). Cambridge: cambridge university press.
- Morony, M (1987). "ARAB ii". Encyclopædia Iranica (به انگلیسی). Vol. ۲ (first ed.). Bibliotheca Persica Press. p. ۲۰۳–۲۱۰. Retrieved 14 September 2012.
- ZARRINKUB, ABD AL-HUSAIN (1975). "THE ARAB CONQUEST OF IRAN AND ITS AFTERMATH". In FRYE, R. N (ed.). THE CAMBRIDGE HISTORY OF IRAN (به انگلیسی). Vol. ۴. New York: CAMBRIDGE UNIVERSITY PRESS.
- Poonawala, Ismail (2011). "ʿALĪ B. ABĪ ṬĀLEB". Encyclopædia Iranica (به انگلیسی). Retrieved 21 March 2012.
- Madelung, W (2000). "Ṭalḥa". Encyclopaedia of Islam (به انگلیسی). Vol. ۱۰ (second ed.). Leiden: E. J. Brill. p. ۱۶۱–۲.
- Pellat, Ch (1986). "al-K̲h̲irrīt". Encyclopaedia of Islam (به انگلیسی). Vol. 5 (2nd ed.). Leiden: E. J. Brill. p. 19.